Strzelno

https://regionwielkopolska.pl/artykuly-dzieje-wielkopolski/strzelno/

Miasto w województwie kujawsko-pomorskim, położone na terenie tzw. Białych Kujaw (zwanych też Kujawami Garbatymi – od wydmowych pagórków piaszczystych ciągnących się na południu).  Ze Strzelnem wiążą się legendy o św. Wojciechu, który miał tędy przejeżdżać na wyprawę misyjną do kraju Prusów. Ważny punkt na trasie Szlaku Piastowskiego.

Historia

Początki Strzelna nie są jednoznacznie określone. Być może w poł. XII w. stanowiło ono własność klasztoru w Trzemesznie. W 2. poł. XII w. przybyły tu norbertanki z klasztoru w Kościelnej Wsi koło Kalisza. Stało się to prawdopodobnie za sprawą Piotra Wszeborowica, wojewody kujawskiego. Fakt nadania Strzelna zakonnicom potwierdza bulla papieża Celestyna II z 1193 r., którym to dokumentem papież wziął klasztor strzeliński pod opiekę Stolicy Apostolskiej.

W późniejszych latach osada przyklasztorna stopniowo się rozwijała. Dokument z 1212 r. wspomina o tygodniowym targu odbywającym się w Strzelnie z nadania księcia Konrada Mazowieckiego. W 1231 r. Strzelno otrzymało pewne przywileje, wskazujące na jego miejski charakter; pełne prawa miejskie nadane zostały w 1356 r. W następnych dziesięcioleciach miasto odwiedzali książęta i królowie; Władysław Jagiełło przebywał w Strzelnie siedem razy. Podstawę rozwoju miasta stanowiły rzemiosło i handel, a także klasztor przysparzający mu splendoru i ściągający pątników. Miasto położone było przy ruchliwych szlakach handlowych z Poznania do Torunia i dalej na Litwę oraz z Kalisza do Gdańska.

Do końca XVIII w., do czasu zajęcia przez Prusy, Strzelno stanowiło własność zakonu norbertanek. W 1837 r. klasztor został zlikwidowany, a kościoły przeszły pod władzę biskupią. W czasie Wiosny Ludów, w 1848 r., przez tydzień miasto znajdowało się w rękach powstańców. W 1863 r. w budynkach poklasztornych Emilia Sczaniecka założyła szpital dla powstańców walczących w Powstaniu Styczniowym za niedaleką granicą zaboru rosyjskiego. W latach 1887–1932 miasto było stolicą powiatu, później weszło w skład powiatu mogileńskiego. Wolność odzyskało 2 stycznia 1919 r. w Powstaniu Wielkopolskim.
Obecnie Strzelno jest niedużym ośrodkiem handlowo-usługowym. Działają tu m.in. elewator zbożowy oraz zamrażalnia owoców i warzyw.

A to ciekawe...

Ciekawym budynkiem zbudowanym w formach eklektycznych jest dom nr 18 z końca XIX w. Zdobi go postać legendarnego, okrutnego zbója o nazwisku Małachowski. Za niecne uczynki ścięto go na Rynku w Strzelnie.

Więcej:
Słowiński Antoni, Strzelno. Przewodnik, Strzelno 2001.
Świechowski Zygmunt, Strzelno romańskie, Poznań 1998.
www.strzelno.pl

Tarczek - kościół romański

https://opencaching.pl/viewcache.php?cacheid=27261

Kościół p.w. św. Idziego w Tarczku - pierwszy, drewniany kościół w Tarczku został wybudowany w XI wieku. Ze względu na wezwanie, jego powstanie wiąże się z osobą Władysława Hermana, który w podzięce za narodziny syna Bolesława (Krzywoustego), nakazał stawiać kościoły p.w. św. Idziego (wcześniej wysłał poselstwo do Saint Gilles w intecji narodzin potomka, klasztor tam wybudował właśnie św. Idzi). Obecny kościól powstał natomiast w XIII wieku, obok dzwonnica z XIXw., który mimo późniejszych przebudów zachował jeszcze romański charakter. Na uwagę załuguje też wyposażenie, min. namalowany na lipowych deskach gotycko-renesansowy tryptyk z XVI w. (link). Przy kościele pomnik przyrody, który stanowi grupa drzew: dwie 300-letnie lipy i 200-letnia topola biała.

Tarczek - warto też wspomnieć o samej wsi, gdyż ma ona długą i poplątaną historię. Otóż nazwę Tarczek (a raczej Tarżek) pochodzącą od targu, pierwotnie nosiła sąsiednia wieś Świętomarz (zwana także Starym Tarczkiem), gdzie odbywały się prastare targi - następowała tu wymiana towarowa między ludnością puszczańską a rolniczą. Targ przeniesiono jednak w nowe miejsce i powstał Nowy Tarczek...

Po co przeniesiono ten targ? Ano to miejsce mogło oprócz handlu służyć kultowi pogańskiemu i chodziło o jego wyplenienie. O kulcie może świadczyć sama nazwa Świętomarz/Świętomarza, pochodząca od bogini Marzanny, a Świętą Marzanną lokalsi niedługo po wprowadzeniu nowej wiary nazywali Świętą Marię. A jakoś w XI wieku zbudowano tu kościół p.w. Świętej Marii (obecnie jest tu kościół z XIV/XVw. p.w. Wniebowzięcia NMP). Być może w tym samym celu wybudowano tu dwór biskupów krakowskich, no i kościół.

Sprawa się komplikuje przy próbach zlokalizowania w Tarczku dworu biskupów i grodu - siedziby kasztelanii. Oba nie istnieją i nie bardzo wiadmo, czy chodziło o Nowy, czy Stary Tarczek. Tarczek (zapewne Nowy) posiadał w latach 1259-1412 prawa miejskie, utracił je po powstaniu miasta Bodzentyn i przeniesieniu tam siedziby biskupów.

Bitwa pod Tarczkiem - miała miejsce 19 marca 1241r. w czasie I najazdu mongolsiego. Część wojsk mongolskich (ok. 10 tys.) pod wodzą Kajdana ruszyła na północ na Łęczycę i pod Tarczkiem pokonali siły polskie. Prawdopodobnie było to rycerstwo krakowskie uchodzące po przegranej bitwie pod Chmielnikiem, jedynie nielicznym udało schronić przed Mongołami w grodzie kasztelańskim. Podobno kamienna figura św. Anny, przy drodze do Bodzentyna stoi właśnie na jednej z mogił zbiorowych rycerzy polskich. Z innych ciekawostek, w czasie tego najazdu miało miejsce pierwsze zastosowanie broni chemicznej  (made in China) na ziemiach polskich - otóż Mongołowie wydmuchiwali trujący gaz (mieszanka: proch, tojad, krocień, siarczek arsenu) z koszmarnej maski osadzonej na drzewcu... kto wie, może i pod Tarczkiem ją zastosowali.

Krzcięcice - dworek i kościół św. Prokopa

https://opencaching.pl/viewcache.php?cacheid=25114

Obecny kościół w Krzcięcicach zbudowany został w latach 1531-42 przez muratora Alberta z fundacji Jerzego Niemsty herbu Jastrzębiec. Świątynia ta jest ciekawym przykładem łączącym w sobie cechy schyłkowego gotyku i renesansu, który dopiero zaczyna promieniować z Krakowa (kaplica Zygmuntowska powstała w latach 1519-31) na rozległe ziemie Rzeczypospolitej. Kościół w Krzcięcicach złożony jest z dwuprzęsłowej nawy oraz także dwuprzęsłowego prezbiterium. 

Prezbiterium jest niższe i węższe od nawy oraz zakończone ścianą prostą. Przy wschodnich przęsłach nawy znajdują się dwie kaplice, z nich północna jest dwuprzęsłowa. Od zachodu do nawy przylega piętrowa kruchta z wieżyczką schodową. Przy prezbiterium od północy mieści się zakrystia. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, które w nawie wieńczą daszki z pinaklami. Szczyty kościoła są uskokowe, zwieńczone sterczynami i wypełnione lancetowatymi blendami, zamkniętymi półkoliście. Na wschodniej ścianie prezbiterium znajduje się wielkie ślepe okno o półkolistym zamknięciu, poniżej którego wmurowana jest tablica erekcyjna. Prezbiterium i nawę nakrywają strome dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę, nakrytą kopułką i umieszczoną we wschodnim szczycie nawy. 

Wewnątrz kościół nakryty jest sklepieniami: w prezbiterium, kaplicy północnej i kruchcie gwiaździstymi, w nawie i kaplicy południowej sieciowo-gwiaździstymi. Zworniki ozdobione są herbami Jastrzębiec i Topór. Prezbiterium oddziela od nawy ostrołukowa arkada tęczy. Z kolei kaplice otwarte są do nawy półkolistymi arkadami. Analogiczne półkoliste zamknięcia mają portale wejściowe i otwory okienne. Wyposażenie kościoła stanowią neogotyckie ołtarze, z których najbardziej okazały jest ołtarz główny z rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego na tle Jerozolimy. W kaplicy południowej znajduje się łaskami słynący wizerunek Matki Bożej Krzcięcickiej. W tej samej kaplicy obejrzeć można renesansowy pomnik nagrobny fundatora kościoła Jerzego Niemsty (zm. 1549) z płaskorzeźbioną postacią zmarłego, ukazanego w zbroi. Na ścianach świątyni umieszczone są liczne epitafia głównie z XIX i XX w. 

W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła znajduje się drewniana dzwonnica z XVIII w.

Na końcu tej niewielkiej świętokrzyskiej wioski znajduje się murowany dwór (wraz z pozostałościami ogrodzenia) z połowy XIX w. oraz XIXwieczny park- własność Zadęckich. Tuż obok można zobaczyć też drewniany młyn wodny powstały w 1892 roku.