Domy Podcieniowe - Elbląskie

Na tzw. Żuławach Elbląskich, czyli od Malborka do Pasłęka również można znaleźć domy podcieniowe. Niektóre spektakularne, inne mniej. 

Tym razem jednak - od zachodu w kierunku wschodnim. Czyli od Wisły po Mazury. Tak mniej więcej.

Dzierzgonka 11 (holland.org.pl)

 Dzięki ogromnej pracy pasjonatów, ta część została wzbogacona o zdjęcia. Oprócz domów "zilustrowanych" są takie, o których niewiele wiadomo. Ku pamięci podaję lokalizację dwóch takich mniej znanych. Pod spodem zaś - linki do szczątkowych informacji na ich temat.

• Buczyniec
• 53.96847, 19.58518 Buczyniec 14, 14-411

• Link | rychliki.pl - Buczyniec

• Dzierzgonka

• 54.03058, 19.43593 Dzierzgonka 15, 82-325źródło: nieznane
• Link | holland.org.pl - Dzierzgonka

Kalnik - Dom podcieniowy

Są dwie miejscowości o podobnej nazwie. Kolnik i Kalnik. W obu znajdują się domy podcieniowe. W jednym (Kolnik) mieści się fundacja Żyć Godnie. Znajduje się on na południe od Pruszcza Gdańskiego. Drugi - Kalnik - znajduje się na wschód od Żuław. Dokładniej na między Pasłękiem, a Morągiem. Czy jeszcze tam stoi? Zabytkowy dom znajduje się pod numerem 43.

Nie jestem pewna, ale wydaje się, że chałupa z Kalnika została przeniesiona do skansenu w Olsztynku.  Jeśli dotrę na szlak, to zweryfikuję. Na razie - daję link do źródła. Ku pamięci.

Holenderska chałupa podcieniowa z XIX w. z podcieniem frontowym. Podcień powstawał przez dostawienie do chałupy pod kątem prostym wbudowanego w konstrukcję poddasza piętrowego spichlerzyka, wspartego na kilku ozdobnych słupach.

To rozwiązanie miało duże walory użytkowe - w partii piętra uzyskiwano dodatkową powierzchnię na magazyn, zaś pod dachem spichlerza mógł zmieścić się nawet wóz. Nakryty dwuspadowym dachem spichlerzyk posiadał najczęściej malowniczą formę z uwagi na wygląd ścian, z reguły wzniesionych w konstrukcji słupowo-ramowej, z wypełnieniem, ceglanych lub tynkowanych. (Żródło: Tradycyjne budownictwo wiejskie na Warmii i Mazurach - Iwona Liżewska)

Link | gazetaolsztynska.pl

Link | polska-org.pl

GPS | 54.00139, 19.82932

Domy Podcieniowe

Domy podcieniowe. Czym są? Co literatura przedmiotu mówi na ich temat? Które zostały uratowane, które zniknęły z krajobrazu. I co na ten temat wie, wszechwiedzący, acz opóźniony często, internet?

Trutnowy - dom podcieniowy. Źródło: Wikipedia

To najsłynniejsze z zabytków Żuław. Są też najbardziej charakterystyczne. Mają one konstrukcję szkieletową z drewna, wypełnioną czerwoną cegłą lub otynkowaną, z charakterystycznym wielosłupowym podcieniem wysuniętym przed zasadniczą część budynku. Liczba słupów w podcieniu może być różna (ponoć, im było ich więcej tym bogatszy mieszkał w domu gospodarz), sam podcień może być częściowo zamknięty lub ustawiony z innej strony.

Podcienie to otwarte na zewnątrz pomieszczenia, ograniczone słupami lub filarami. Co ciekawe, w żuławskich domostwach pełniły one funkcję głównie reprezentacyjną, choć czasem wykorzystywano je jako pokoje letnie czy warsztat. Im wyższy status społeczny właściciela domu, tym więcej zdobień można było dostrzec na słupach. Liczba słupów w podcieniu może być różna (ponoć, im było ich więcej tym bogatszy mieszkał w domu gospodarz), sam podcień może być częściowo zamknięty lub ustawiony z innej strony. Budynki stawiane na terenach Żuław są niepowtarzalne i różnią się od domów podcieniowych w innych regionach Polski czy w Europie.

Moja fascynacja rozpoczęła się od artykułu traktującego o domach podcieniowych na tzw. Żuławach Gdańskich. Czyli po zachodniej stronie Wisły. Potem okazało się, że po wschodniej stronie rzeki też kilka domów jest. I po obu stronach znajdują się też spektakularne ruiny kościołów ewangelickich. Niby można było potraktować to zbiorczo, ale... w międzyczasie udało się znaleźć zdjęcia pokazujące poszczególne obiekty (tu peany na cześć twórców strony zulawy.infopl.info - to istna kopalnia wiedzy.

No i wyszło na jaw, że część z tych, nieźle zachowanych domów, znajduje się na Żuławach Elblaskich. I nie chodzi mi o regionalizację, ale o niejaką trudność dla zwiedzających. Bo tu są aż dwie rzeki - Wisła i Nogat. Wg mojej regionalizacji :) Żuławy są na zachód od Wisły, Powiśle - na wschód, a Żuławy Elbląskie - w okolicach Elbląga. Tak mniej więcej.

Spis domów podcieniowych opracowałam na podstawie kilku stron regionalnych oraz - co tu ukrywać - map Wujka Gugla:) Nie znany jest mi bliżej ich aktualny stan. Podobnie jak z trwałymi ruinami - stan jest zmienny. W przypadku domów podcieniowych jest gorzej.

Nie są tak spektakularne, jak zamki. I wykonane są w większości, w konstrukcji murowano-drewnianej - a wiadomym jest, że drewno nie jest budulcem, który przetrwa wieki. Strony, z których korzystałam, również mają "różny stan" aktualizacji (internet nie zapomina, ale czasem nie nadąża :) - sugeruję zatem: rower / samochód plus mapa i kompas. Nawet jeśli są one nie-do-zwiedzania... to w okolicy i tak mnóstwo innych, pięknych i zapomnianych zabytków.

Literatura |

• Bogna Lipińska, Żuławy Wiślane - ochrona i kształtowanie zabytkowego krajobrazu, Stowarzyszenie Żuławy, Nowy Dwór Gdański 2011.
• Otto Kloeppel, Die bäuerliche Haus-, Hof und Siedlungsanlage im Weichsel-Nogat-Delta, Teil III, Danzig 1924.
• Do pobrania [PDF] | zph.org.pl - Domy żuławskie - w poszukiwaniu zagubionej tradycji budownictwa, Lokalna Grupa Działania Żuławy i Mierzeja, Nowy Dwór Gdański 2009

Strony, z których korzystałam - Dostęp: Rok 2024.

Link | zulawy.infopl.info

Link | kwietniewo.pl - fragment monografii

Link | www.trojmiasto.pl - artykuł

Link | rowery.trojmiasto.pl

Link | pomorskieszlakipttk.pl

Link | traseo.pl

Link | zulawywislane.blogspot.com

Link | szlaki.sgpm.krakow.pl

Drewniane szlaki na Pomorzu

 

Kraina w kratę

Na Pomorzu w XVIII i XIX wieku dominującym elementem krajobrazu wiejskiego było budownictwo szkieletowe. W kwatery drewnianych konstrukcji budynków wstawiano tyczki, owijano je powrósłami słomianymi i oblepiano gliną. Powierzchnie kwater bielono wapnem na biało, a belki drewniane smarowano smołą. Tak budowano chałupy mieszkalne, zabudowania gospodarcze, kuźnie, szkoły, kościoły i dwory. Do dnia dzisiejszego konstrukcje te zachowały się w wielu gminach nadmorskich (Darłowo, Sławno, Malechowo, Postomino, Ustka, Słupsk, Kobylnica, Smołdzino, Wicko). Budownictwo to było również widocznym elementem architektonicznym w miastach pomorskich w XIX i XX wieku. Obszar z tym charakterystycznym budownictwem został nazwany w 1998 roku "Krainą w kratę". 

Szlak domów podcieniowych

 Domy podcieniowe to najsłynniejsze z zabytków Żuław. Mają one konstrukcję szkieletową z drewna, wypełnioną czerwoną cegłą lub otynkowaną, z charakterystycznym wielosłupowym podcieniem wysuniętym przed zasadniczą część budynku. Liczba słupów w podcieniu może być różna (ponoć, im było ich więcej tym bogatszy mieszkał w domu gospodarz), sam podcień może być częściowo zamknięty lub ustawiony z innej strony. podczas  wędrówki po Szlaku Podcieniowym zobaczymy też niezwykle malownicze ceglane kościółki sprzed kilku wieków. Wiele z nich posiada wieżę i bogaty, misterny szczyt. Spotkamy je w Trutnowych, Osicach i Koźlinach. Wszystkie te wymienione wioski pochodzą co najmniej z XIV w. Związki z Polską, Gdańskiem, menonickimi gminami i Krzyżakami pozostawiły swe ślady w architekturze. Herb Gdańska znajdziemy nad wejściem do kościoła w Koźlinach, co przypomina , że niegdyś Żuławy Gdańskie należały do Gdańszczan.

Śladami menonitów po Żuławach Gdańskich

Mennonici to wyznawcy wiary chrześcijańskiej, protestanckiej o charakterze ewangelikalnym. W Polsce osiedlili się na Żuławach, gdzie zapoczątkowali osadnictwo olęderskie. Ludność bardzo pracowita- Pozostawili po sobie ciekawą kulturę materialną, zadbane wioski, schludne i czyste chałupy, a może przede wszystkim liczne cmentarze o fantazyjnych nagrobkach.